Nghệ nhân Bùi Văn Toán, tổ 11, phường Nông Tiến phác thảo ý tưởng, lên thiết kế cho các mô hình Trung thu.
Nhìn những mô hình ấy, ít ai nghĩ rằng hơn 15 năm trước, công việc này đến với anh Toán chỉ từ một niềm yêu thích rất đỗi giản dị. Vốn có năng khiếu tạo hình, hội họa từ nhỏ nhưng không qua trường lớp đào tạo chuyên nghiệp, năm 2010 anh bắt đầu tự làm mô hình Trung thu chỉ để chơi. Những sản phẩm đầu tiên được người dân nhìn thấy, rồi có người tìm đến hỏi thuê. Một người giới thiệu cho một người, những đơn đặt hàng dần nhiều lên. Từ chỗ làm để thỏa niềm yêu thích, anh Toán bắt đầu nhận làm cho các tổ dân phố và từng bước biến công việc này thành nghề gắn bó với mình đến nay.
Hơn 15 năm trôi qua, từ những mô hình đầu tiên, anh Toán dần tạo dựng được cách làm riêng. Mỗi sản phẩm thường bắt đầu từ một ý tưởng do khách hàng đưa ra, có thể là một nhân vật, một con vật hay một hình tượng quen thuộc. Từ hình ảnh ban đầu ấy, anh cùng những người cộng sự tìm cách chuyển thành một mô hình có kích thước lớn, hài hòa về hình dáng và màu sắc, phù hợp với không gian lễ hội. Không có một công thức cố định cho tất cả các mô hình. Mỗi nhân vật lại đòi hỏi một cách thể hiện khác nhau. Có hình tượng cần giữ được vẻ uy nghiêm, có con vật phải thể hiện sự mềm mại, cũng có những nhân vật cần tạo được cảm giác gần gũi với trẻ nhỏ. Đó là lúc năng khiếu hội họa và khả năng cảm nhận màu sắc của nghệ nhân phát huy.
Những chất liệu quen thuộc như khung sắt, giấy, vải dù... qua bàn tay nghệ nhân dần trở nên mềm mại, uyển chuyển và giàu sức biểu cảm. Màu sắc cũng được tính toán để mô hình không chỉ đẹp dưới ánh đèn ban đêm mà ban ngày vẫn có hình dáng, đường nét và sức hút riêng. Anh Toán thích những mô hình có vẻ tự nhiên, không quá nặng tính khuôn mẫu; bởi theo anh, một nhân vật đẹp không chỉ bởi làm đúng hình dáng mà phải tạo cho người nhìn cảm giác nhân vật ấy đang hiện diện.
Các ý tưởng anh thực hiện khá rộng, từ những nhân vật lịch sử, những tích truyện dân gian đến các con vật trong truyền thuyết. Mỗi mùa Trung thu, khoảng 25-30 mô hình được hoàn thành tại xưởng để phục vụ các tổ dân phố. Tùy kích thước và ý tưởng, mỗi mô hình hoàn thiện có giá khoảng 25-30 triệu đồng, một sản phẩm thường mất gần chục ngày để hoàn thành. Công việc tuy tập trung theo mùa nhưng đã trở thành nguồn việc làm cho nhiều lao động địa phương. Hiện xưởng của nghệ nhân Bùi Văn Toán có khoảng 9-10 lao động, với mức thu nhập dao động từ 12-15 triệu đồng/người/tháng trong thời gian làm mô hình. Những người cùng làm không chỉ góp sức hoàn thiện sản phẩm mà còn trở thành những cộng sự quen thuộc trong mỗi mùa Trung thu.
Trong hành trình hơn 15 năm gắn bó với nghề, có một mô hình khiến anh Toán đặc biệt tâm đắc: con rồng dài 135 m từng được trưng bày tại không gian Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội, trong một hội nghị, triển lãm mang tính quốc tế. Với nghệ nhân Bùi Văn Toán, đó là một dấu mốc đáng nhớ. Hoàng thành Thăng Long là Di sản văn hóa thế giới, còn rồng là hình tượng gắn với lịch sử, văn hóa Việt Nam. Việc được lựa chọn thực hiện một mô hình rồng gắn với không gian đặc biệt ấy không chỉ là niềm vui về một công trình có quy mô lớn, mà còn là sự ghi nhận đối với công việc anh đã theo đuổi nhiều năm.
Mô hình " Rồng Thăng Long" do nghệ nhân Bùi Văn Toán thực hiện được trưng bày ấn tượng tại không gian sự kiện.
Từ những mô hình phục vụ các tổ dân phố trong tỉnh, sản phẩm của anh Toán ngày càng được biết đến rộng hơn. Không chỉ người dân Tuyên Quang, các địa phương lân cận cũng tìm đến đặt anh thực hiện mô hình để trưng bày, phục vụ những sự kiện và hoạt động văn hóa lớn. Những đơn đặt hàng từ ngoài tỉnh trở thành động lực để anh tiếp tục tìm tòi, sáng tạo và mở rộng công việc.
Năm nay, giữa những mô hình đang được hoàn thiện, Thánh Gióng là hình tượng anh dành nhiều tâm huyết thực hiện cho tổ dân phố. Câu chuyện về cậu bé làng Gióng lớn nhanh thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt, cầm roi sắt ra trận đã trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt. Khi được đưa vào mô hình Trung thu, câu chuyện ấy lại được kể bằng một cách khác, trực quan và gần gũi hơn với trẻ nhỏ. Đứng trước mô hình, một đứa trẻ có thể nhận ra người anh hùng mình từng nghe kể, có thể hỏi cha mẹ về câu chuyện Thánh Gióng. Một du khách có thể dừng lại, chụp một bức ảnh giữa dòng người trong đêm hội. Những câu chuyện vốn nằm trong sách vở, truyền thuyết hay ký ức của người lớn vì thế có thêm một đời sống mới giữa phố phường.
Trung thu Tuyên Quang hôm nay đã trở thành một lễ hội đặc biệt, thu hút đông đảo người dân và du khách. Những mô hình lớn, độc đáo đã trở thành một trong những hình ảnh quen thuộc mỗi mùa hội. Với anh Toán, đó cũng là động lực để tiếp tục gắn bó với công việc đã theo mình từ năm 2010. Anh không có ý định dừng lại. Ngược lại, nghệ nhân Bùi Văn Toán muốn tiếp tục phát triển, mở rộng xưởng, tìm kiếm những ý tưởng mới và làm ra những mô hình ngày càng đẹp, độc đáo hơn. Từ những mô hình đầu tiên làm chỉ để chơi đến những công trình có quy mô lớn được trưng bày tại Hoàng thành Thăng Long, hành trình của Bùi Văn Toán là câu chuyện về một năng khiếu được nuôi dưỡng bằng niềm yêu thích, rồi trở thành một nghề và ngày càng được nhiều người biết đến.
Nghệ nhân Bùi Văn Toán tỉ mỉ phun sơn hoàn thiện các chi tiết cuối cùng của mô hình Trung thu.
Ngoài kia, mùa Trung thu đang đến gần. Trong căn xưởng ở Tổ 11, những mô hình vẫn tiếp tục được hoàn thiện. Những thanh sắt, tấm giấy, mảnh vải qua bàn tay nghệ nhân dần mang hình hài của những nhân vật bước ra từ lịch sử, truyền thuyết và những câu chuyện dân gian. Rồi khi đêm xuống, chúng sẽ bước ra phố, dưới ánh đèn lung linh và giữa dòng người náo nhiệt. Khi ấy, những gì nghệ nhân Bùi Văn Toán cùng những người cộng sự tạo nên không còn đơn thuần là những mô hình Trung thu, mà trở thành những hình ảnh để trẻ nhỏ háo hức ngắm nhìn, để du khách lưu lại trong những bức ảnh và để những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết tiếp tục được kể theo một cách gần gũi giữa mùa hội.
Bài và ảnh: Duy Khanh ( Trung tâm DVC phường)
